Emerytura pomostowa a zwolnienie z pracy – co warto wiedzieć?

Od 20 kwietnia 2022 roku rozwiązanie stosunku pracy nie stanowi już przesłanki koniecznej do nabycia prawa do emerytury pomostowej – decyzję przyznającą można uzyskać nawet pozostając w zatrudnieniu. Sama wypłata świadczenia podlega jednak zawieszeniu do czasu faktycznego zakończenia pracy u dotychczasowego pracodawcy. W artykule wyjaśniamy niuanse tych regulacji, które często decydują o realnym terminie otrzymania pierwszego przelewu z ZUS.

Czy rozwiązanie umowy o pracę jest potrzebne do przyznania emerytury pomostowej?

Do 19 kwietnia 2022 roku przepisy ustawy o emeryturach pomostowych były w tej kwestii jednoznaczne. Artykuł 4 pkt 7 wymagał wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy jako jednego z warunków uzyskania prawa do świadczenia. ZUS wydawał decyzję odmowną, jeżeli wnioskodawca nadal figurował jako pracownik – bez znaczenia było spełnienie pozostałych kryteriów.

Nowelizacja, która weszła w życie 20 kwietnia 2022 roku, uchyliła ten wymóg. Oznacza to fundamentalną zmianę: organ rentowy nie może już odmówić przyznania emerytury pomostowej wyłącznie z powodu trwającego zatrudnienia. Wystarczy osiągnąć wiek co najmniej 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn, udokumentować 15-letni staż pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze, legitymować się okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym minimum 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn oraz wykazać wykonywanie takich prac po 31 grudnia 2008 roku. Osoba spełniająca te warunki uzyska decyzję pozytywną, choć wciąż może nie otrzymywać przelewów – o tym decyduje odrębny mechanizm prawny.

Dodatkowo od 1 stycznia 2024 roku zniesiono przesłankę wykonywania prac szczególnych przed 1 stycznia 1999 roku. 15-letni okres pracy w warunkach szczególnych może obecnie przypadać w całości na okres po tej dacie, co znacząco poszerza krąg osób uprawnionych.

Na czym polega mechanizm zawieszania wypłaty świadczenia?

Samo przyznanie prawa do emerytury pomostowej a jej faktyczna realizacja to dwie odrębne kwestie. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy pomostowej, wypłata podlega zasadom z art. 103a ustawy emerytalnej. W praktyce oznacza to, że organ rentowy wydaje decyzję przyznającą świadczenie, ale natychmiast zawiesza jego wypłatę, jeżeli wnioskodawca kontynuuje zatrudnienie u tego samego pracodawcy, u którego pracował przed złożeniem wniosku.

Wypłata emerytury pomostowej zostaje wstrzymana do chwili wykazania przez zainteresowanego, że doszło do rozwiązania stosunku pracy – w praktyce wymaga to przekazania do ZUS świadectwa pracy.

Wielu ubezpieczonych mylnie utożsamia moment wydania decyzji pozytywnej z początkiem otrzymywania środków, co bywa źródłem rozczarowania. Wstrzymanie wypłat ma charakter bezterminowy i nie zależy od wysokości przychodu osiąganego później – po prostu dopóki trwa dotychczasowe zatrudnienie, środki nie są przekazywane.

Od jakiego miesiąca ZUS uruchamia wypłatę?

Organ rentowy może rozpocząć realizację wypłaty dopiero od miesiąca, w którym faktycznie ustał stosunek pracy. Stanowisko takie potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 12 lutego 2020 roku (sygn. II UK 279/18). Kluczowe jest więc odpowiednie udokumentowanie daty zakończenia zatrudnienia – w tym celu nieodzowne pozostaje świadectwo pracy.

Wystarczy sama przerwa formalna. Po rozwiązaniu umowy można ponownie nawiązać współpracę, nawet z tym samym pracodawcą. Nowe zatrudnienie nie spowoduje już wstrzymania wypłaty, o ile pierwszy stosunek prawny został prawidłowo zakończony. Takie stanowisko wyrażono również w postanowieniu Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2022 roku (sygn. II USK 584/21).

Znaczenie świadectwa pracy w całym procesie

Jak wynika z praktyki orzeczniczej, złożenie wniosku bez późniejszego doręczenia świadectwa pracy uniemożliwia podjęcie wypłaty. Dokument ten musi jednoznacznie wskazywać tryb rozwiązania umowy oraz jej końcową datę. W tym kontekście warto wspomnieć, że nie każdy sposób ustania zatrudnienia był akceptowany – przed 2022 rokiem przepisy wykluczały np. rozwiązanie umowy za wypowiedzeniem dokonanym wyłącznie przez pracownika, jednak po nowelizacji przesłanka ta straciła na znaczeniu na etapie przyznawania prawa. Na etapie wypłaty liczy się przede wszystkim sam fakt definitywnego zakończenia stosunku pracy.

Jak okresy zwolnień lekarskich wpływają na staż pracy?

Kwestia wliczania okresów chorobowych do stażu pracy w warunkach szczególnych bywa źródłem nieporozumień, ponieważ zasady różnią się w zależności od rodzaju świadczenia, o które ubiega się ubezpieczony. Wyraźnie odmienne reguły dotyczą emerytury pomostowej oraz wcześniejszej emerytury na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nieuwzględnienie tej różnicy może prowadzić do błędnych kalkulacji przy planowaniu przejścia na świadczenie.

Emerytura pomostowa a okresy na L4

W przypadku emerytury pomostowej obowiązuje zasada nieuwzględniania okresów niewykonywania pracy, za które pracownik pobierał wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Okresy przebywania na zwolnieniach lekarskich, zasiłkach chorobowych, rehabilitacyjnych czy macierzyńskich są odliczane od stażu pracy w warunkach szczególnych. ZUS w decyzjach przyznających pomostówkę rutynowo pomniejsza staż o dni nieobecności, co w skrajnych przypadkach może skutkować nieosiągnięciem wymaganych 15 lat.

Wcześniejsza emerytura a absencja chorobowa

W odniesieniu do wcześniejszej emerytury sytuacja przedstawia się korzystniej dla ubezpieczonych. Przełomowa uchwała Sądu Najwyższego z 27 listopada 2003 roku (III UZP 10/03) przesądziła, że do okresu pracy w szczególnych warunkach wlicza się okresy zasiłku chorobowego przypadające po 14 listopada 1991 roku, o ile pracownik pozostawał wtedy w stosunku pracy. Od 1 lipca 2004 roku, po dodaniu ust. 1a do art. 32 ustawy emerytalnej, wykluczono wprawdzie okresy pobierania takich świadczeń, ale orzecznictwo sądowe poszło w kierunku ochrony praw nabytych – dopuszczając zaliczanie niezdolności do pracy sprzed tej daty.

Sąd Najwyższy zrównał sytuację pracowników, którzy przed 1 lipca 2004 roku przebywali na zwolnieniach lekarskich, umożliwiając wliczenie tych okresów do stażu pracy w szczególnych warunkach wymaganego do wcześniejszej emerytury.

W rezultacie osoby ubiegające się o emeryturę na podstawie art. 184 ustawy o FUS mają szerszą możliwość uwzględnienia absencji chorobowych niż osoby starające się o emeryturę pomostową.

Jak zmieniły się warunki emerytury pomostowej od 2024 roku?

Kolejna nowelizacja, obowiązująca od 1 stycznia 2024 roku, wyeliminowała jeden z dotychczasowych warunków uzyskania pomostówki. Uchylono przesłankę z art. 4 pkt 5 ustawy, która wymagała od wnioskodawcy wykonywania prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze przed 1 stycznia 1999 roku, w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS bądź ustawy pomostowej. Oznacza to koniec wymogu posiadania tzw. stażu przedtransformacyjnego.

Zmiana ta ma charakter systemowy i wynika z postulatów zniesienia wygasającego charakteru emerytur pomostowych. Do końca 2023 roku osoby, które rozpoczęły pracę w warunkach szczególnych dopiero po 31 grudnia 1998 roku – nawet legitymujące się 15-letnim stażem po 2008 roku – otrzymywały decyzje odmowne. Po wejściu w życie nowelizacji z 28 lipca 2023 roku sytuacja ta uległa odwróceniu – liczy się wyłącznie posiadanie 15 lat pracy w warunkach szczególnych lub o szczególnym charakterze, bez względu na to, kiedy ten staż został rozpoczęty.

Poniższa tabela zestawia warunki nabycia prawa do emerytury pomostowej według stanu prawnego przed i po 1 stycznia 2024 roku, uwzględniając także zmiany z 2022 roku:

Zniesienie przesłanki pracy przed 1999 rokiem nie oznacza rezygnacji z pozostałych wymogów – nadal konieczne jest legitymowanie się pracą w szczególnych warunkach po 31 grudnia 2008 roku według zawężonych wykazów z załączników do ustawy pomostowej. Przepis art. 49 ustawy, umożliwiający w niektórych sytuacjach przyznanie pomostówki bez okresów po 2008 roku, dotyczy wyłącznie przypadków, gdy dana praca figuruje równocześnie w starych i nowych wykazach.

Nowe uprawnienia pracowników i obowiązki płatników

Równolegle z modyfikacją warunków nabycia świadczenia wzmocniono ochronę pracowniczą. Od 1 stycznia 2023 roku każdy płatnik składek musi prowadzić wykaz stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, a także ewidencję pracowników, za których odprowadzana jest składka na Fundusz Emerytur Pomostowych. Ewidencja taka zawiera nazwisko i imię, datę urodzenia, numer PESEL oraz serię i numer dowodu osobistego lub paszportu.

W razie niedopełnienia tych obowiązków pracownik zyskał prawo do złożenia skargi do Państwowej Inspekcji Pracy. Organ ten może w trybie kontroli nakazać pracodawcy umieszczenie stanowiska pracy w wykazie, wykreślenie go z wykazu, sporządzenie korekty wpisu, a także umieszczenie pracownika w ewidencji, wykreślenie go z niej lub poprawienie danych. O wynikach takiej kontroli PIP zawiadamia ZUS.

Jak wygląda odwołanie od decyzji ZUS i kiedy ma ono sens?

Osoba, która otrzymała decyzję odmowną, ma prawo złożyć odwołanie do sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych właściwego ze względu na miejsce zamieszkania. Postępowanie to jest zwolnione z kosztów sądowych. Wniesienie odwołania powinno być jednak poprzedzone rzetelną analizą stanu faktycznego, ponieważ nie każda decyzja negatywna ma szansę zostać uchylona przez sąd.

Najczęstsze przyczyny odmowy to nieudokumentowanie okresu pracy w warunkach szczególnych, niewystarczający staż składkowy czy – do niedawna – brak pracy po 2008 roku. We wszystkich tych przypadkach pomocne bywa przeprowadzenie konsultacji prawnej z oceną dokumentacji, w tym świadectw pracy w warunkach szczególnych, decyzji ZUS oraz ewentualnie zeznań świadków i opinii biegłych.

Sąd kontroluje prawidłowość decyzji organu rentowego i w wielu przypadkach zmienia ją na korzyść ubezpieczonego, przyznając emeryturę pomostową. Kluczowe znaczenie ma jednak fakt, aby na dzień wyrokowania umowa o pracę była już rozwiązana.

Przed złożeniem odwołania warto rozważyć, czy ewentualne niepowodzenie nie przekreśla też szansy na rekompensatę za pracę w warunkach szczególnych, która przysługuje przy emeryturze powszechnej. W przypadku uznania przez ZUS co najmniej 15-letniego stażu w warunkach szczególnych – nawet przy odmowie pomostówki – ubezpieczony zachowuje prawo do dodatku w formie rekompensaty, który może wynieść nawet kilkaset złotych miesięcznie w zależności od długości stażu.